بوی باران ، بوی سبزه ، بوی خاک

 شاخه های شسته ، باران خورده پاک
آسمان آبی و ابر سپید برگهای سبز بید
عطر نرگس ، رقص باد نغمه ی شوق پرستوهای شاد
خلوت گرم کبوترهای مست

 نرم نرمک میرسد اینک بهار
خوش به حال روزگار ...

 خوش به حال چشمه ها و دشتها ...
خوش به حال دانه ها و سبزه ها ...

 خوش به حال غنچه های نیمه باز ...
خوش به حال دختر میخک که میخندد به ناز ...

 خوش به حال جام لبریز از شراب ...
خوش به حال آفتاب

 ای دل من گر چه در این روزگار
جامه رنگین نمیپوشی به کام

 باده رنگین نمیبینی به جام
نقل و سبزه در میان سفره نیست

 جامت از آن می که میباید تهی است
ای دریغ از تو اگر چون گل نرقصی با نسیم

 ای دریغ از ما اگر کامی نگیریم از بهار
گر نکوبی شیشه غم را به سنگ هفت رنگش میشود هفتاد رنگ...

Introduction:

^{This weblog is dedicated to music in Iran, Kurdistan a
nd Howraman. It aims at introducing the basic characteristics and patterns which underlie the structure and traditions in which have been culturally passed into what currently exists under the name of those types of music. Meanwhile, it tries to take a glance at the organology, theory and historical background of the art mentioned .
I'm Ashkan, a student of traditional Iranian music at Tehran's Faculty of Fine Arts. I have been studying and playing the Iranian instrument known as Setar for six years . Currently I'm a pupil to Iranian masters Mr . Daryoush Talaei and Jalal Zolfonoun .}

نگاهی کوتاه به موسیقی فیلم :

انواع موسیقی هایی که برای فیلم به کار میروند عبارتند از:

1-   موسیقی رمانتیک قرن 19

2-   موسیقی امپرسیونیست: مانند آثار دبوسی، این زبان موسیقایی سریع فراموش شد اما تاثیرات فراوانی بر موسیقی فیلم گذاشت، بسیاری از فیلم های دهه ی اول ناطق از این زبان موسیقایی استفاده کرده اند.

3-   موسیقی مردم پسند:

الف)  تین پن الی « قطعاتی آوازی و ترانه های ساده ای بودند که توسط خواننده هایی که آهنگساز و شاعر نیز بودند خوانده میشد.

                          ب) موسیقی راک

                                 ج) موسیقی پاپ

4-   موسیقی ملل: استفاده از موسیقی ملت های مختلف در فیلم، از دهه ی 80 رواج پیدا کرد و میتوان گفت با موسیقی فیم « آخرین وسوسه ی مسیح آغاز شد »

5-   موسیقی جز: جاز نیو اورلتان

                     جاز مدرن

                                 جاز سوئینگ

6-   موسیقی مدرن ( آتنال  ): استفاده از موسیقی مدرن در فیلم ها همیشه به صورت مقطعی است و هیچگاه به طور عمده از آن استفاده نمیشود چراکه بیننده با آن ارتباط بر قرار نمیکند.

موسیقی فیلم از نظر کیفیت موسیقایی دو نوع است : تماتیک و غیر تماتیک.

موسیقی های تماتیک : آن هایی که برای فیلم انتخاب میشوند

                   آن هایی که برای فیلم ساخته میشوند

موسیقی هایی که برای فیلم انتخاب میشوند : این گونه آثار تعدادشان زیاد نیست، از جمله ی این فیلم ها میتوان به چند مورد اشاره کرد، فیلم  « گوشه نشینان آلتونا » که از موسیقی شستاکوویچ استفاده کرده است، فیلم « آینه » که از موسیقی های کلاسیک استفاده کرده است و فیلم « امریکن گرافیتی » که از موسیقی جاز دهه ی 40 و 60 استفاده کرده است.

بعضی از فیلم ها بر اساس و بر روی موسیقی ساخته میشوند، این نوع آثار اغلب کارتون هستند، مانند کارتون تام و جری که بر روی « راپسودی مجار » لیست ساخته شده است.

موسیقی هایی که برای فیلم ساخته میشوند : در این نوع آثار معمولن آهنگساز به فضای کلی فیلم پایبند است  و مقید به صحنه ها نیست.

فیلم هایی مانند « خوب ، بد ، زشت » « به خاطر یک مشت دلار »  و « پاپیون » از این گونه ی فیم ها هستند.

در این کارها از ترفندهای مختلفی استفاده میشود مانند « تم واریاسیون » که در آن آهنگساز دو یا سه تم میسازد و در کل فیلم از آن ها استفاده میکند.

یکی دیگر از این ترفند ها « لایت موتیف » است به معنی لحن راهنما.

لایت موتیف شگردی بود که « واگنر » در اپراهایش به کار میبرد.

در لایت موتیف٬ آهنگساز برای هر شخصیت و پدیده ی خاص یک موتیف می سازد و به هنگام حظور آن شخصیت یا پدیده  در صحنه، موتیف خاص خودش نواخته میشود.

(فیلم « کائوس » اثر برادران تاویانی یک فیلم چند اپیزودی است، یکی از آن ها فیلم « خمره » است که موسیقی آن را « نیکلاس پیووانی » ساخته است، در این فیلم از لایت موتیف به خوبی استفاده شده است. آهنگساز در این فیلم به فضای کلی فیلم پایبند است و به اثر خود همچون یک سنفونی نگاه میکند ).

چگونگی تاثیر گذاری و نقش موسیقی در فیلم :

آهنگساز ها برای ایجاد ارتباط موسیقی با صحنه ها و فضای عمومی فیلم از شیوه های  مختلفی استفاده میکنند.

یکی از این شیوه ها استفاده از کد های معین و از پیش تعین شده ایست که هر کدام برای بیان حالاتی خاص به کار میروند.

این نوع کد گذاری ها دو گونه هستند : کد گذاری های عینی، کد گذاری های ذهنی.

کد گذاری های عینی : در کد گذاری های عینی موسییقی باید به آنچه که در فیلم میگذرد کمک کند، در این حالت آهنگساز از یک سری قراردادها استفاده میکند که معمولن هم دستش برای تغییر در آن ها باز نیست.

کد گذاری های عینی به چند منظور به کار میروند :

1-   بیان حرکت و توصیف عناصر صحنه

2-   ترسیم قومیت، طبقه یا گروه اجتماعی

3-   ترسیم زمان، مکان یا موقعیتی خاص

           ( آهنگساز با استفاده از کد گذاری های عینی ارجاع میدهد به چیزی فرا موسیقایی )

                 ( کد گذاری های عین موسیقی را به سمت غیر تماتیک میبرند )

نمونه ای از این کدها عبارت اند از :

1-   صدای بم : برای نشان دادن بزرگ، مرد، وقار در حرکت، جدیت و ...

2-   صدای زیر : برای نشان دادن کوچک، زن، سبکی در رفتار و ...

3-   گلیساندو : برای نشان دادن سر خردن، مستی، حرکت کشیده، زوزه ی باد و ...

4-   اسفرتراندو : برای نشان دادن حرکت ناگهانی ، ایست ناگهانی ، ضربه و ...

5-   نت های با ارزش زمانی مساوی : برای نشان دادن حرکات منظم مانند راه رفتن

 نمونه ی کد های بالا در بیان حرکت و توصیف عناصر صحنه به کار میروند .

ترسیم قومیت ، طبقه یا گروه اجتماعی : برای نمونه در فیلم « مرد سوم » برای نشان دادن ملیت مردم اتریش از موسیقی فولک اتریشی استفاده شده است .

این حالت به خصوص در فیلم هایی که در مورد شرق هستند زیاد به کار میرود و در آن ها از موسیقی های هر منطقه برای نشان دادن قومیت یا ملیتی خاص استفاده میشود .

فیلم های « محمد رسول اﻟ... » و « عمر مختار » از این کونه اند .این نوع کد گذاری به دو صورت کلی و صحنه ای به کار میرود ، به طور مثال در فیلم « استرومبولی » اثر روسلنی از این کد گذاری ها به صورت صحنه ای استفاده شده است .در فیلم مشهور «زیر زمین » نیز به صورت صحنه ای از این کد گذاری ها استفاده شده .

در این فیلم ها در صحنه ای خاص برای نشان دادن قومیت یا طبقه ی اجتماعی گروهی از موسیقی مخصوص آن ها استفاده میشود . (در این موارد آهنگساز  موسیقی های محلی را به کار میبرد )

در فیلم های آمریکایی تا دهه ی 50 استفاده از این کد گذاری هازیاد بود و عمدتن برای نشان دادن طبقه ی فرودست جامعه از موسیقی جاز استفاده میکردند. به عنوان مثال در فیلم های « اتوبوسی به نام هوس » اثر الیا کازون ، « رانده تاکسی » اثر اسکورسیزی و فیلم «میخواهم زنده بمانم » اثر جان مندل که موسیقی آن را رابرت وایز ساخته است برای نشان دادن طبقه ی فرودست جامعه از موسیقی های جاز استفده شده است.

           (  جاز در واقع موسیقی محله های فقیر نشین و بد نام آمریکا بود )

یکی از بهترین نمونه ها برای این نوع کد گذاری فیلم « دایی جان » اثر ژاک تاتی است.

ترسیم زمان ، مکان یا موقعیتی خاص : ترسیم زمان در فیلم های تاریخی صورت میگیرد ( منظور لزومن زمان های خیلی گذشته نیست ) که معمولن کارگردان ها اصرار دارند از موسیقی همان رمان مئرد نظر استفاده کنند .

فیلم « ده فرمان » اثر المر برنشتاین ، فیلمی است در مورد حضرت موسی ، در این فیلم چون اسناد و مدارک در مورد موسیقی آن زمان در دست نیست ، آهنگساز با فرضیه سازی سعی میکند تا حد ممکن به واقعیت موسیقی ان زمان نزدیک شود.

نمونه ی دیگر فیلم « امریکن گرافیتی » است که در دهه ی 70 ساخته شده اما موضوعش مربوط به دهه ی 60 است ، به همین دلیل از ترانه های رایج دهه ی 60 در آن استفاده شده است .

ادامه دارد...

بررسی چند اصطلاح در موسیقی ایرانی :

۱-   پیش درامد  : 

 پیش درامد از قالب های اصلی آهنگسازی و اجرا در موسیقی کلاسیک ایرانی٬قطعه ای ضربی ٬ موزون ٬ بدون کلام و صرفن سازی است که به طور سنتی آغازگر اجرای یک برنامه ی موسیقی کلاسیک ایرانی و معرف کلی دستگاه یا آواز مورد نظر است.

سابقه ی تاریخی پیش درامد به حدود یک صد سال پیش باز میگردد ٬ اما از لحاظ ساختار شناسی میتوان ریشه ی آن را در فرم های قدیمی تر جستجو کرد. 

سابقه ی تاریخی فرم های موزون و سازی ٬ با نام مشخص و مختصات ساختاری تقریبن شبیه به پیش درامد ٬ در برخی از رسالات قدیمی موسیقایی قابل پیگیری است.

به عنوان مثال فارابی و ابن زیله الحان را از لحاظ شیوه ی اجرا به دو دسته ی فاقد کلام( علی الالات / سازی ) و دارای کلام ( علی الحلوق / آوازی ) تقسیم کرده اند و « طرائق » « رواشین » یا « رواسین » خراسانی و فارسی قدیم را نمونه هایی از الحان سازی و فاقد کلام دانسته اند.

صفی الدین ارموی نیز در کتاب الادوار و الرساله الشرفیه ، نمونه هایی از نغمه نگاری قطعاتی به فرم های « طریقه » و « صوت » را ارائه کرده است.  

( « طریقه » قطعه ای سازی بوده که عمدتن به عنوان مقدمه ای برای قطعات آوازی به کار میرفته است. )

همجنین فرم « پیشرو » را جنانکه در برخی از رسالات مکتب منتظمیه توصیف شده است ، از لحاظ ساختار موزون و بی کلام آن ، میتوان دارای شباهت هایی با پیش درامد دانست .

سابقه ی تاریخی قطعاتی که در جریان اجرای موسیقی نقش مقدمه و آغاز گری داشته باشند حتا در کتاب موسیقی کبیر فارابی نیز قابل پیگیری است، جایی که وی به نقش برخی الحان سازی به عنوان مقدمه یا « افتتاحات » اشاره میکند .

همچنین پیشوند « پیش » در پیشرو و پیش درامد را میتوان تداعی گر جایگاه آغازین و مقدمه گونه ی آن ها محسوب شود .

در باره ی چگونگی شکل گیری پیش درامد به مفهوم کنونی آن ، روایات مختلف اما کمابیش مشابهی ذکر شده است که با مقایسه ی آن ها میتوان سیر تکوینی تدریجی آن را دریافت.

نخستین نمونه های قطعاتی در قالب ساختاری پیش درامد ریشه در آثار برخی نوازندگان عصر ناصری همچون صادق خان سرورالملک و آقا حسینقلی دارد ،  قطعات مذکور دارای ساختاری نسبتن ساده و غیر مستقل بوده اند ، چندان نقش مقدمه گونه نداشته اند، به صورت گروهی اجرا نمیشده اند و البته در آن زمان عنوان « پیش درامد » نیز به آن ها اطلاق نمیشده.

در جریان «انجمن اخوت» و کنسرت های آنان که به نفع مستمندان اجرا میشد ، اولین بار این فکر به نظر رکن الدین خان مختاری رسید که مناسب است برای اجرای کنسرت در مرحله ی اول قطعه ای به صورت دسته جمعی بنوازند و به اصطلاح ٬ گشایش یا خلاصه ای از آنچه که بعدن مینوازند باشد.

او در یکی از اجراهایشان قطعه ای به نوازندگان داد و آن را به صورت جمعی اجرا کردند ، مشیر همایون شهردار نام این قطعه را« پیش درامد » گذاشت ٬ چرا که قبل از درامد اجرا میشد.

پس از رکن الدین خان ، درویش خان نیز به ساختن پیش درامد روی آورد.

در سیر تکوین پیش درامد این احتمال نیز وجود دارد که موسیقی دانان از تصنیف های « کارعمل » و رنگ های قدیمی در ساختن این قطعه الهام گرفته و استفاده کرده باشند.

امروزه پیش درامد فرمی سازی و پیش ساخته است که معمولن آغاز گر اجرای سنتی موسیقی کلاسیک ایران و نخستین بخش از طرح پنجگانه ی فرم سیکلیک اجرای سنتی موسیقی دستگاهی است.

این قطعه فضا و حالت دستگاه مورد نظر را به گونه ای موجز و دز قالبی موزون ارائه میدهد و در واقع دارای نقش مقدمه است.

این فرم با اینکه دارای متر مشخص است اما فاقد پریود های متریک - ریتمیک مشخص و تثبیت شده در قالب اصول و ایقاعات است.

طرح ساختاری پیش درامد بیشتر متاثر از ساختار مدال و ملودیک دستگاه مورد نظر است ، به این صورت که غالبن در مد اصلی دستگاه آغاز میشود و در آن ٬ انتقال به تعدادی از گوشه های اصلی دستگاه صورت میپزیرد.

معمولن پس از ارائه ی گوشه هایی که دارای مدالیته ی متفاوتی نسبت به درامد دستگاه اند بازگشت یا فرودی موقت به مد درامد صورت میگیرد، اما در نهایت در قالب مد نخستین که همان مدالیته ی اصلی درامد دستگاه است خاتمه می یابد.

این قطعه معمولن به صورت گروهی ، هم صدا و با همراهی ساز کوبه ای اجرا میشود.

پیش درامد در اوزان دو ضربی ، سه ضربی و گاهی چهار ضربی با سرعت متوسط ساخته میشود ، و معمولن به ضرب 8/6  سنگین و یا 4/6 است.

در پایان این نکته قابل ذکر است که در حاشیه ی ردیف قدما قطعاتی به فرم پیش درامد همچون « ضربی فرح » ، « نستاری » ، « ضرب اصول » و « ضربی حربی » وجود دارند.

برگرفته از مقاله ی « نگاهی به مفهوم و سیر تکوین پیش درامد در موسیقی ایران » هومان اسعدی – فصلنامه ی ماهور ، شماره ی 33

مختصری در باب موسیقی ایران قبل از اسلام:

 منابع موجود از موسیقی ایران قبل از اسلام متاسفانه بسیار محدودند اما خوشبختانه 6-7 کتاب وجود دارند که به نحوی در آن ها به موسیقی اشاره شده است که از جمله ی آن ها (درخت آسوریک) (خسرو قبادان) (یادگار زریان)و... هستند که در آن ها به نام چند ساز و مطالبی از این قبیل اشاره شده است. از همین دوران هیچ منبعی راجع به تئوری و مسایل فنی موسیقی تا کنون به دست نیامده است. این کتاب ها به دلیل اینکه نوشته ی روحانیون (و یا زیر نظر آن ها) هستند متونی مذهبی دارند(در این دوران سواد در انحصار روحانیون بود یکی از این منابع یادگار زریان است که داستانی شبیه به ماجرای کربلا و امام حسین دارد. در این داستان پادشاه ایران(گشتاسب) دین زرتشت را میپزیرد و پادشاه توران بر سر همین موضوع به جنگ با او بر میخیزد.در داستان جایی که برای اعلام جنگ و گرداوری سپاه در شهر جار میزنند از سازهایی به اسم ها ی (نای) (تمبک) (گاودمب) نام میبرد. موضوع جالبی که در این قسمت به چشم میخورد این است که برای ساز های نای و تمبک لفظ (زدن) را به کار میبرد اما برای گاودمب لفظ (بانگ کردن). تمبک نامش شبیه به سازی است که امروزه رایج است اما هیچ اطلاعی در مورد ساختار آن در دست نداریم که ایا شبیه به همین تمبک امروزی بوده یا خیر. در مورد گاودمب و نای احتمال میرود که بادی بوده اند. اما از آنجا که هر سه در اعلام جنگ و برای جار زدن به کار رفته اند حدس زده میشود که بزرگ بوده و صدایی بلند داشته اند. رساله ی دیگر خسرو قبادان و هیرک است که راجع به ایرانیان باستان و گفت و گویی میان خسرو و هیرک(غلام خسرو) است. در دو جای این کتاب نیز راجع به موسیقی صحبت میشود و ساز هایی که به آن اشاره میشود از این قبیل اند(سور پیک) (چنگ) (ون) (کنار) (مستک یا مشتک) (دمبلک) و (کنار) و برای نوازنده ی این ساز ها پسوند (سرای) را به کار میبرد مانند( کنار سرای). ون احتمالن از خانواده ی چنگ و زهی است. کنار نام یک درخت و نوعی چنگ است. سورپیک احتمالن مانند سرناست. مستک یا مشتک نوعی ساز دهنی بوده که بعدها (موسیقار) نام گرفت و چون داخل دست قرار میگرفته آن را مشتک میگفتند. دمبلک نیز ریشه و از خانواذه ی تمبک امروزی است. البته تمامی این تفسیر ها از روی حدس بوده وبا شبهه همراهند. کتاب دیگر درخت آسوریک است که موضوعش دیالوگ بین یک درخت و یک بز است. هرکدام از این دو حسن هایشان را بر میشمارند تا خود را برتر از دیگری جلوه دهند و در جایی از داستان بز میگوید(چنگ و ون و کنار و تنبور و بربط را به کمک من میسازند) از این میتوان نتیجه گرفت که این ساز ها زهی بوده و زه آن ها را از روده ی بز میساخته اند. کتاب دیگر (کارنامه ی اردشیر بابکان است که در آن گفته میشود اردشیر در زندان تنبور مینواخت و آواز میخاند. کتاب دیگر (بندهش) است که در آن از انواع بانگ وصوت و فرق صوت موسیقایی با صداهای دیگر سخن میرود. در این کتاب صوت موسیقایی را (ون بانگ) میگویند.